De verkenning van de Onderwijsraad laat zien dat in onderzoek en beleid de nadruk vooral ligt op het welzijn van het individu. Er wordt gekeken naar ervaren stress, angst, somberheid, druk, psychische klachten, zenuwachtigheid en het ontbreken van tevredenheid en geluk. Afnemend welzijn is dan een individueel mentaal gezondheidsprobleem. Deze benadering zet scholen aan tot een zorggerichte, veelal individuele aanpak. "Waar in het voortgezet onderwijs bijvoorbeeld vroeger een klassenmentoraat gangbaar was, is nu de trend ingezet naar een persoonlijke mentor of coach, waardoor er veel meer aandacht is voor de individuele leerling", aldus de Onderwijsraad.
De individugerichte aanpak legt een grote druk op scholen en docenten, want in het onderwijs is juist een groepsgerichte aanpak leidend. "Docenten zijn niet opgeleid in het bieden van individueel-diagnostische zorg, maar in pedagogische, didactische en onderwijskundige logica en handelingswijzen. De school heeft daarmee de expertise in huis om in klassen en groepen het welzijn van leerlingen een stevige basis te bieden. Voor die expertise, aanpak én het belang ervan is nu te weinig oog."
Zingeving en maatschappij
De Onderwijsraad stelt daarom de vraag: Hoe kunnen scholen leerlingen met een hulpvraag het best ondersteunen? Is dat in een individueel hulptraject of is er (ook) iets anders nodig? Om hierop antwoorden te vinden, heeft de Onderwijsraad gekeken naar andere benaderingen van welzijn.
Welzijn heeft bijvoorbeeld ook te maken met de zoektocht naar betekenis en de zin van en in het leven. "Tot een paar generaties terug was er geen gebrek was aan zingeving; de meerderheid groeide op met de Bijbel en kreeg daaruit de traditionele antwoorden op existentiële vragen." Tegenwoordig wordt iedereen geacht zelf op zoek te gaan naar zingeving.
Welzijn hangt ook samen met maatschappelijke ontwikkelingen. Volgens de Onderwijsraad groeien jongeren op in een prestatiegerichte maatschappij met veel keuzevrijheid en hoge verwachtingen. Van hen wordt verwacht dat zij zelfstandig zijn en zelf zorgen voor hun succes en geluk. "Dit doet een flinke schep boven op de onzekerheden die horen bij de levensfase van jongeren."
Bijdrage van onderwijs aan welzijn
De Onderwijsraad geeft aan dat als je vanuit deze benaderingen naar welzijn kijkt, er ruimte ontstaat om op onderwijseigen manieren bij te dragen aan welzijn. Zo kan onderwijs ruimte bieden voor zingeving. "Onderwijs kan jongeren helpen de wereld om zich heen beter te begrijpen en te duiden, en kan hen bewust ruimte bieden zin te vinden, zin te ervaren en om te gaan met existentiële onzekerheden en zingevingsvragen." De Onderwijsraad geeft diverse voorbeelden van manieren waarop onderwijs rond existentiële vragen en zingeving een plek kan krijgen.
Scholen kunnen ook een belangrijke rol vervullen in een veeleisende maatschappij. "Prestatiedruk en maatschappelijke verwachtingen drukken vanuit de samenleving, vanuit ouders én vanuit scholen op leerlingen en studenten. (…) De school moet zich inspannen een veilige plek te bieden en – samen met ouders – leerlingen en studenten afschermen van te veel druk vanuit de samenleving." De Onderwijsraad benadrukt dan ook dat scholen niet moeten hameren op opbrengsten en prestaties, maar jongeren ruimte moeten geven om geboeid te raken door een vak, onderwerp of activiteit en daarin succes te ervaren.
Schoolaanwezigheid
De Onderwijsraad concludeert: een leer- en onderwijsomgeving die verbindt, inspireert en ondersteunt, daargt bij aan het welzijn van kinderen en jongeren. Dat sluit aan bij het gedachtengoed van schoolaanwezigheid: door een positief schoolklimaat te creëren, kan ook verzuim worden teruggedrongen. Dit betekent niet pas in actie komen wanneer er sprake is van verzuim, maar bij voorbaat kijken naar de oorzaken van verzuim en die aanpakken voordat het mis kan gaan. Hierbij hoort onder meer een intensieve samenwerking tussen onderwijs en leerplicht of doorstroompunt. Leerplichtambtenaren en doorstroomcoaches zijn eerder in beeld en ondersteunen de scholen in hun preventieve aanpak. Voor professionals die hiermee aan de slag willen, verzorgt Ingrado een tot twee keer per jaar een training.
